کنه تارتن دولکه ای انتشار جهانی دارد و یکی از چندخوارترین آفات شناخته شده محصولات کشاورزی دنیا میباشد. حدود ۱۲۰۰ گونه گیاهی مختلف از گیاهان زینتی، گلخانهای، سبزیجات، علوفه، علفهای هرز و درختان میوه را مورد حمله قرار میدهد. در این میان آفت مهم ۳۰ گیاه نظیر یونجه، حبوبات، کرچک، شبدر، پنبه، خیار، گوجه فرنگی، بادمجان، سویا، توت فرنگی، آفتابگردان و لوبیا بوده و به گیاهان زینتی مانند رز، یاس، ارکیده خسارت وارد میکند. این آفت، بیشترین میزان گیاهخواری را در بین کنههای تارتن داشته و به بیش از ۳۰۰ گونه گیاهی در گلخانهها حمله میکند.
کنهی تارتن دولکهای گونهای پلی فاژ است که در سرتاسر جهان یافت میشود. کنههای تارتن با فرو بردن کلیسرهای میلهای خود به درون سلول برگ و خالی نمودن محتویات آنها و تخریب سبزینه، رشد گیاه را دچار اختلال مینماید. خسارت کنه تارتن علاوه بر برگ، بر روی ساقه، گل و میوه گیاهان نیز مشاهده میگردد. خسارت حاصل از این کنهها عمدتا همراه با تنیدن تار میباشد. تارهای تنیده شدن در تجمع گرد و غبار و نرسیدن نور کافی برای انجام عمل فتوسنتز در برگ، نقش موثری ایفا میکنند. این آفت سبب خشک شدن کامل برخی از گیاهان نظیر انواع لوبیا و سویا میشود.
شکلشناسی آفت
اندازه بدن ۳۰۰-۵۰۰ میکرون، افراد ماده درشتتر از افراد نر هستند. مادههای بالغ تقریبا 0.5 میلی متر طول دارند و بدنشان بیضی شکل است. انتهای بدن در افراد نر دوکی شکل است. رنگ بدن بر اساس فصل تغییر مییابد، بهطوری که در بهار و تابستان سبز متمایل به زرد با دو لکه پشتی جانبی تیره و در اواخر پاییز و زمستان به دلیل ورود به دیاپوز، توقف تغذیه و عدم تجمع مواد در داخل لولههای کور به رنگ قرمز یکنواخت دیده میشوند.
مراحل زیستی آفت شامل تخم، لارو، پوره سن ۱، پوره سن۲ و بالغ میباشد. شکل بدن در مرحله لاروی تقریبا کروی است، لاروها دارای سه جفت پا اما تمام مراحل پورگی و بالغ دارای چهار جفت پا هستند. اشکال نر و ماده از استراحت دوم به بعد قابل تشخیص هستند. مهمترین صفت برای تعیین جنسیت در این گونه، شکل اندام خارجی دستگاه تناسلی نر است.
تخمها به شکل کروی، شفاف و حصیری یا کاهی رنگ میباشد. اندازهی تخمها کوچک ( به قطر ۰.۱۴ میلی متر ) بوده و همراه با رشد، رنگ تخمها به زرد گراییده میشود و قبل از تفریخ، یک جفت لکه قرمز رنگ که نشاندهندهی چشمهای لارو میباشد بر روی سطح تخم ظاهر میشود. تخمگذاری عموما بر روی سطح تحتانی برگهای گیاه میزبان به صورت انفرادی یا جمعی در کنار رگبرگ اصلی یا رگبرگهای فرعی انجام میشود. از تفریخ تخمها لاروهای کوچک با سه جفت پا و یک جفت چشم قرمز رنگ خارج میشوند که هنگام تفریخ رنگ پریده تا زرد هستند و پس از تغذیه به سبز مایل به زرد تغییر رنگ میدهند. ظهور لارو از تخم بدین صورت است که ابتدا پوستههای خارجی تخم با فشار پاهای جلو از قسمت میانی شکافته شده و قسمتی از بدن لارو از آن خارج میشود، سپس لارو با جفت پای سوم، خود را بطور کامل از پوسته تخم خارج میکند و پس از توقف کوتاه حرکت خود را برای تغذیه از قسمتهای نازک و لطیف برگ آغاز میکند.
پس از تغذیه کافی لاروها وارد یک مرحله استراحت شده و به پروتونمف با چهار پا تبدیل میشوند که در این مرحله پاها کمی نسبت به مرحلهی لاروی بزرگتر بود و رنگ کنه از سبز روشن به سبز تیره تر تبدیل میشود و لکههای پشتی نیز تیرهتر و واضحتر میشوند. پس از مدتی تغذیه پروتونمف نیز وارد یک مرحله استراحت شده و به دئوتونمف تبدیل میشود که شبیه پروتونمف بوده ولی کمی بزرگتر از آن است. در این مرحله میتوان اختلافات ظاهری بین کنه نر و ماده را مشاهده کرد و آنها را از هم تمیز داد که مادهها کمی بزرگتر بوده و انتهای بدن آنها گرد میباشد ولی انتهای بدن در نرها دوکی شکل و کشیدهتر است.
دئوتونمفها نیز پس از تغذیه و یک مرحله استراحت به کنههای بالغ تبدیل میشوند. در دورههای غیر فعال کنه خود را به برگ چسبانده و پوست اندازی میکند. افراد ماده بیضی شکل، به طول ۵۰۰ میکرون و به عرض ۳۰۰ میکرون، در فرم تابستانی به رنگ قرمز قهوهای تا سبز و با یک لکه تیره در قسمتهای جانبی – میانی ایدیوزوما میباشند اما فرم زمستانگذران به رنگ نارنجی مایل به قرمز دیده میشوند. رنگ کنهها با توجه به گیاه میزبان و سایر عوامل میتواند دچار تغییر شود.
زیست شناسی آفت
این گونه زمستان را به صورت افراد ماده جفتگیری کرده و در حالت دیاپوز در لابهلای بقایای گیاهی، زیر کلوخهها، روی گیاهان همیشه سبز و علفهای هرز حاشیه مزرعه یا سطح باغ سپری میکند. وقتی شرایط آب و هوایی مساعد میشود؛ پناهگاههای زمستانه را ترک کرده و روی علفهای هرز داخل و حاشیه مزرعه مستقر شده و یک تا دو نسل اول فصل را روی آنها تولید مینمایند. حالت دیاپوز در کنه ماده مشاهده میشود. کوتاه شدن طول روز، کمبود مواد غذایی و کاهش دما از عوامل موثر بر دیاپوز هستند. طول روز یکی از فاکتورهای موثر در شروع و خاتمه دیاپوز میباشد و در پائیز بعد از اینکه دوره روشنایی به کمتر از ۱۰ ساعت رسید، دیاپوز شروع میشود. وجود تداخل نسل در این آفت امری است کاملا طبیعی و به همین دلیل در پشت برگها، مراحل مختلف زیستی آفت شامل تخم، لارو، استراحت اول، پروتونمف، استراحت دوم، دئوتونمف، استراحت سوم و بالغ به طور همزمان مشاهده میشود. طول مراحل تکاملی این کنه با افزایش درجه حرارت همبستگی منفی دارد به طوری که وقتی درجه حرارت محیط بالا میرود، طول این دوره را کاهش میدهد و وقتی حرارت محیط به زیر ۱۵ درجه سلسیوس تقلیل مییابد حالت دیاپوز در کنههای ماده مشاهده میشود و در محدودهی دمایی ۱۵ تا ۳۰ درجه سلسیوس در عرض ۷ تا ۳۰ روز چرخه زندگی خود را تکمیل میکند.
همانطور که اشاره شد کامل شدن هر مرحله فعال زندگی کنه وابسته به گذراندن یک مرحله استراحت میباشد و در واقع تمامی مراحل رشدی فعال نابالغ در انتها دارای مرحله تغذیه و استراحت ( دوره غیر فعال) میباشند. در این دوره غیر فعالی کنه خود را به برگ چسبانده و پوست اندازی میکند. پوست اندازی وابسته به انجام تغییرات کامل فیزیولوژیکی در داخل بدن کنه است. رنگ طبیعی پوسته به جا مانده از تغییر جلد سفید است و دربرگهایی که جمعیت کنه زیاد باشد این پوستهها به وفور پیدا میشوند. طول دوره رشد جنینی و مراحل تکاملی کنه نر در مقایسه با کنه ماده کوتاهتر است. حداقل و حداکثر طول این دوره به ترتیب ۰.۶±۱۱.۰۱ و ۱.۳±۲۸.۳۳ روز در دمای ۳۰ و ۲۰ درجه سلسیوس روی میزبانهای رز و فیکوس است. حداقل و حداکثر طول زندگی برای کنه ماده ( از تخم تا مرحله پایان استراحت سوم) به ترتیب ۰.۴۸±۱۱.۴ و ۱.۳±۳۳.۲۵ روز در دمای ۳۰ و ۲۰ درجه سلسیوس روی میزبانهای رز و فیکوس بوده است. دمای ۳۰ درجه سلسیوس بهترین شرایط را برای فعالیت کنه مهیا نموده که کاهش رشد مراحل نابالغ و افزایش تخمریزی را به همراه دارد. غالبا در مراحل پایانی پوست اندازی مرحله سوم کنههای ماده افراد نر مدتی در کنار آنها قرار گرفته و به محض شروع پوست اندازی آنها را در خارج شدن از پوسته کمک و سپس با آنها جفتگیری مینمایند. طول دوره جفتگیری در این مشاهدات ۵۵-۱۵ ثانیه بوده است ولی در سایر منابع دو دقیقه و تکرار آن برای باروری کنه ماده تا ۲۴ بار در شبانه روز گزارش شده است. پس از جفتگیری مادهها در مدت ۳۶ ساعت تخم گذاری را شروع میکنند. طول دوره تخمریزی کنه ماده در دماهای مختلف متفاوت است. در دمای ۲۰ درجه سلسیوس این دوره طولانیتر و در دمای ۳۰ درجه سلسیوس این دوره کوتاهتر است. ولی میزان کل تخمریزی در دمای پایینتر بیشتر و تعداد تخمریزی روزانه در دمای بالاتر بیشتر است.
مادهها در شرایط مساعد میتوانند در عرض ۲۴ ساعت ۳۰ تا ۵۰ عدد تخم روی سطوح بافتهای گیاهی قرار دهند. تخمها در دمای ۱±۲۲ درجه سلسیوس بعد از گذشت یک تا سه روز تفریخ میشوند. نسبت جنسی معمولا یک نر به سه ماده است. فعالیت این کنه بستگی کامل به شرایط آب و هوایی بخصوص درجه حرارت و طوبت دارد، به طوری که در فصل بهار چون درجه حرارت پائین و درصد رطوبت بالا است، فعالیت چندانی که منجر به خسارت موثر شود ندارد ولی با شروع فصل تابستان که توام با کاهش درصد رطوبت است فعالیت تشدید شده و منجر به بروز خسارت میشود. دوره یک نسل کامل در شرایط آب و هوایی معمولی ۲۰ تا ۲۵ روز است و در شرایط مساعد به ۱۰ روز کاهش مییابد.
بر اساس گزارش محققین زمان لازم برای نمو از تخم تا بالغ، در صورت وجود دمای بهینه (۳۲-۳۰ درجه سلسیوس) به کمتر از یک هفته کاهش یافته و چنانچه دما بین ۱۵ تا ۲۸ درجه سلسیوس باشد این دوره در حدود ۱۶ روز کامل میشود. یافتهها نشان میدهد که کنه تارتن در شرایط بسیار مساعد میتواند در کمتر از ۵ روز نسل خود را کامل کند. این کنهها بخصوص در سالهای خشکسالی و بدون باران رشد جمعیت فوق العادهای دارند. فعالیت کنه در اوایل فصل معمولا در علفهای هرز، زیر درختان مثمر و غیر مثمر بوده و به ندرت در این مواقع از سال در روی درختان باعث ایجاد خسارت اقتصادی میشوند، انتقال کنه به قسمت تاج درخت از طریق تنه صورت گرفته و قسمتهای پایینی و مرکزی درخت زودتر از سایر قسمتها آلوده میشوند؛ با افزایش دمای محیط آلودگی به قسمتهای بالایی و انتهایی درخت سرایت میکند.
در شرایطی که تراکم جمعیت بالا باشد یا میزبان مناسبی در دسترس نباشد کنهها با تنیدن تار از برگها آویزان شده و به زمین میافتند. با توجه به کوتاه بودن دوره رشد این کنه میتواند ۱۵ نسل در سال تولید نماید. در مهر ماه کاهش طول روز و میانگین درجه حرارت (میانگین ۱۵ درجه سلسیوس) سبب میشود که در اوایل آبان بخشی از جمعیت کنه تارتن بر روی گیاه رز وارد مرحله دیاپوزی شوند. حالت دیاپوزی کنه ماده با محو شدن تدریجی تمام لکههای سیاه رنگ موجود در طرفین جانبی بدن و توقف کامل تغذیه آغاز و در نهایت با تغییر رنگ بدن از قرمز طبیعی به نارنجی و زرد کامل میگردد.
پس از این که کنه ماده فعالیت عادی خود را باز یافت، بعد از دو الی سه روز اقدام به تخمریزی مینماید به طوری که تعداد روزهای تخمریزی کنه ماده در دمای ۲۰، ۲۶ و ۳۰ درجه سلسیوس بین ۷-۲۵، ۵-۱۸ و ۴-۱۴ روز بوده است. اگرچه طول مدت زندگی تا مرگ کنه با افزایش دما همبستگی منفی داشته است، در حالی که تعداد تخمریزی با افزایش حرارت این همبستگی نداشته است. بسیاری از گونههای کنههای تارتن دو لکهای تشکیل کلنی میدهند و تا وقتی که تراکم در کلنی از حد معینی بالاتر نرفته است، تمایل دارند در همان نقطه فعالیتهای زیستی را انجام دهند. به عنوان مثال گونههای متعلق به جنس Tetranuchus spp.
در آغاز عمدتا در سطح زیری برگها ساکن میشوند و کلنیها را میتوان از وجود تارهائی که همه مراحل زیستی کنه در روی آن قرار دارد، تشخیص داد. اگر تعداد کنهها بر روی یک گیاه خیلی زیاد شود به برگهای انتهائی مهاجرت کرده اقدام به تنیدن تار میکنند. سپس ممکن است افراد از یک تار آویزان شده و از تجمع آنها یک ریسمان تشکیل شود بطوری که در انتهای آن تعداد زیادی از کنهها تجمع یافته و به صورت تودهای دیده میشوند. چنین ریسمانهایی به وسیلهی باد یا انتقال فیزیکی توسط کارگران یا تجهیزات مورد استفاده به سرعت به سایر گیاهان منتشر میشوند.
