شوری خاک

شوری خاک یکی از ویژگی های پویای خاک و به معنای تجمع بیش از حد نمک ها در پروفیل خاک است که علاوه بر تاثیر سوء بر فعالیت های کشاورزی باعث تخریب و سوق دادن اراضی به سمت بیابان زایی می شود.

به طور کلی، اراضی با اقلیم خشک به علت وجود بارندگی های کم و تبخیر بالا و در نتیجه شست و شوی محدود نمک ها، ذاتاً مستعد تجمع نمک ها و شوری خاک هستند. اقلیم بیش از ۹۰ درصد از ایران خشک است. متوسط بارندگی سالیانه ایران در حدود ۲۵۳ میلیمتر است، در حالیکه متوسط بارندگی سالیانه جهان در حدود ۸۶۰ میلیمتر می باشد. از طرف دیگر، متوسط تبخیر سالیانه ایران در حدود ۲۱۰۰ میلیمتر است، در حالیکه متوسط تبخیر سالیانه جهان در حدود ۷۰۰ میلیمتر می باشد. با توجه به بارندگی کم و تبخیر زیاد در سطح وسیعی از کشور، پدیده شوری خاک در ایران بسیار گسترده و جدی بوده و از عمده ترین دلایل محدودیت توسعه کشاورزی در کشور است. در حقیقت، پس از فرسایش و کمبود منابع آب شیرین و باکیفیت، شوری مهمترین عامل محدودکننده کشاورزی در ایران است (خورسندی و هاشمی نژاد، ۱۳۹۷). واشو و همکاران (۲۰۱۰) ایران را بعد از هند و پاکستان، به عنوان سومین کشور در معرض خطر شوری خاک مطرح کردند.

پژوهش و تلاش برای پیشگیری و حل مشکل شوری خاک ها در ایران از حدود ۱۰۰ سال پیش آغاز شده است. در قدیمی ترین منابع، دیوان و فاموری (۱۹۶۴) گزارش کردند که حدود ۱۲.۵ درصد از مساحت کل کشور ایران را خاک های شور تشکیل داده اند. سیاری و محمودی در سال ۲۰۰۲ گزارش کردند ۱۵ الی ۱۷ درصد از مساحت کل کشور (برابر با ۲۵ تا ۲۷ میلیون هکتار) را خاک های شور تشکیل می دهد. مؤمنی در سال ۲۰۱۰ با استخراج و اقتباس از نقشه یک میلیونیوم منابع و استعداد خاک های اراضی ایران که توسط بنایی (۲۰۰۱) رسم شده بود، نقشۀ اراضی شور ایران را ترسیم کرد که بر طبق آن وسعت اراضی شور ایران معادل ۵۵.۶ میلیون هکتار برآورد گردید.

خاک های مبتلا به شوری در سه کلاس ۱- خاک شور، ۲- خاک شور – سدیمی و ۳- خاک سدیمی طبقه بندی می شوند.

پارامترهای مهمی که بر اساس آنها خاک های مبتلا به شوری طبقه بندی می شوند عبارتند از هدایت الکتریکی (EC)، نسبت جذب سطحی سدیم (SAR) و درصد سدیم تبادلی (ESP).

جدول ۱- طبقه بندی خاک ها از حیث شوری
معیار	خاک غیر شور	خاک شور	خاک شور-سدیمی	خاک سدیمی
EC	۴ >	۴ <	۴ <	۴ >
SAR	۱۳ >	۱۳ >	۱۳ <	۱۳ <
ESP	۱۵ >	۱۵ >	۱۵ <	۱۵ <
pH	۸.۵ >	۸.۵ ≥	۸.۵ ≥	(۹-۱۰) ۸.۵ <
شرایط فیزیکی	طبیعی	طبیعی	متغیر	ضعیف
رنگ خاک	طبیعی	روشن – سفید	سفید – خاکستری	تیره – سیاه

شناخت خصوصیات فیزیکی – شیمیایی خاک به ویژه کلاس شوری خاک پیش از اقدام به اصلاح کیفیت آن ضروری است. زیرا اقدام غلط می تواند ساختمان، بافت و توان تولید زمین را به شدت کاهش دهد. به عنوان مثال به شرط وجود زهکش مناسب، آبشویی می تواند برای اصلاح خاک های شور، اقدامی مناسب باشد اما آبیاری سنگین پیش از اصلاح شیمیایی، در خاک های شور-سدیمی، وضعیت خاک را به شدت در هم می ریزد و امکان دارد کلاس شوری خاک به سدیمی تغییر کند بنابراین برای اصلاح خاک های شور-سدیمی، اصلاح شیمیایی خاک پیش از هر اقدام دیگری ضروری است (قانعی و همکاران، ۱۳۸۹).

ممکن است کلاس های مختلف خاک های شور از نظر ظاهری با خاک های غیر شور و معمولی تفاوت ظاهری نداشته باشند. همچنین، غالباً خاک های شور و شور – سدیمی، از نظر ظاهری مشابه یکدیگر می باشند. پودری شدن سطح خاک و مشاهده بلورهای نمک در قسمت های برآمده مزرعه و شیب دیواره جوی ها، پیدایش منافذ رشته ای شکل توخالی با دیواره سفید در داخل خاک، ایجاد سله در سطح خاک، رشد و مشاهده گسترده گیاهان شورپسند (مانند خارشتر، سالسولا، شوره گز، سالیکورنیا و …) خصوصیات ظاهری رایج در خاک های شور و همچنین شور – سدیمی است. در خاکهای سدیمی علاوه بر موارد فوق، علائمی مانند پیدایش یک لایه سیاه رنگ و یا لکه های چربی شکل سیاه رنگ در سطح خاک، کاهش شدید نفوذپذیری آب در خاک، فرسایش خاک به دلیل مختل شدن نفوذپذیری آب در خاک، روان شدن آب در سطح خاک در جهت شیب زمین، ستون های منشوری با سر مدور در ساختمان خاک، انقباض و انبساط شدید خاک در مراحل تر و خشک شدن مشاهده می شود. بنابراین، آزمایشات شیمیایی برای تشخیص دقیق نوع شوری خاک و شیوه صحیح اصلاح کیفیت خاک ضروری است (خورسندی و هاشمی نژاد، ۱۳۹۷).

بخشی از شور و سدیمی بودن خاک ها مربوط به ویژگی های ذاتی خاک بوده و در اثر فرآیندهای خاک ساختی وارد خاک می شوند که تحت عنوان شوری و سدیمی اولیه شناخته می شود. بخشی نیز از فعالیت های مدیریتی انسان ناشی می شود که تحت عنوان شوری و سدیمی ثانویه خوانده می شود (رضاپور و کلاشی پور، ۲۰۱۹). وسعت اراضی متأثر از شوری و سدیمی ثانویه هر ساله در حال افزایش بوده و خسارات اقتصادی قابل توجهی نیز در پی دارد. در این خاک ها وجود املاح مازاد و سدیم تبادلی ضمن آسیب به ساختار فیزیکی خاک، ویژگی های شیمیایی خاک را نیز تحت تأثیر قرار داده و باعث اختلال در رشد و عملکرد گیاهان و کاهش قابلیت اقتصادی تولید در این اراضی می گردد. با این وجود استفاده از اراضی شور – سدیمی امری اجتناب ناپذیر برای عبور از چالش امنیت غذایی در دهه های آتی خواهد بود (کیم و همکاران، ۲۰۱۷).

این مقاله کوتاه بخشی از مقاله “اصلاح خاک های شور – سدیمی با استفاده از ترکیبات کلسیمی” منتشر شده در شماره ۱۳۵ مجله دنیای کشاورزی، شهریور ۱۴۰۳ می باشد؛ برای مطالعه بیشتر می توانید فایل این مقاله را از قسمت زیر دانلود کنید.