در کشت گیاهان زراعی و باغی، تغذیه مناسب اثر مستقیم بر عملکرد دارد. در طول دوره رشد گیاهان، برخی مراحل نسبت به تامین عنصر یا عناصر خاصی حساسند و در صورت عدم تامین عناصر مورد نیاز گیاه در این مراحل حساس رشدی، شاهد افت کمّی و کیفی عملکرد و خسارت اقتصادی خواهیم بود اما در مقابل، در صورت تغذیه مناسب در این مراحل حساس، کمیت و کیفیت عملکرد افزایش می یابد و حتی در درختان میوه، تولید در سال بعد تحت تاثیر قرار می گیرد.
در درختان میوه خزان دار مراحل رشدی تورم جوانه (در نیمه دوم اسفند)، گلدهی (در اواخر اسفند تا اوایل فروردین) و گل انگیزی (همزمان با رسیدگی میوه در اواخر شهریور تا اواسط مهر)، از حساس ترین مراحل فنولوژی رشد میوه می باشند و بیشترین تأثیر را بر عملکرد و کیفیت نهایی میوه و وجود یا عدم سال آوری در درختان میوه دارند. در این مراحل رشدی بیشترین تقاضا برای عناصر غذایی به ویژه نیتروژن و عناصر میکرو وجود دارد، زیرا به طور همزمان بافت ها و اندام های رویشی و زایشی برای جذب عناصر بیشتر با یکدیگر رقابت می کنند. از طرفی درجه حرارت خاک در این زمان معمولاً پایین است و این درجه حرارت پایین منطقه ریشه موجب کاهش فعالیت های متابولیک ریشه، حلالیت عناصر غذایی در محلول خاک و انتقال آنها در گیاه می شود (اسدی کنگر شاهی، 1401). بنابراین دینامیک عناصر از بافت های دائمی و آزادسازی آنها از این اندام های ذخیره کننده و همچنین تامین مناسب و به هنگام عناصر برای رشد سرشاخه ها و جوانه های زایشی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است (روفات و دجونگ، 2001).
نیتروژن مهم ترین عنصر غذایی برای درختان میوه است. سانچز و همکاران (2006) گزارش کردند در درختان میوه، نیتروژن مصرفی در اوایل بهار، بیشتر به رشد رویشی سرشاخه ها اختصاص پیدا می کند. اسدی کنگر شاهی و اخلاقی امیری (1402) با مطالعه بر روی درختان هلو بیان کردند که مصرف خاکی نیتروژن قبل از گلدهی تأثیر معنادرای بر افزایش تشکیل بافت های زایشی گل و میوه و رشد سرشاخه های بهاره درختان هلو ندارد.
در حقیقت منبع تامین نیتروژن در ابتدای فصل رشد، ذخایر نیتروژن در بافت های دائمی است. در کلیه درختان خزان کننده در پاییز از جمله درختان میوه، در فصل پاییز پیش از خزان و ریزش برگ ها، نیتروژن از برگ های پیر خارج و به سمت بافت های چوبی مانند پوست تنه و سرشاخه ها و ریشه حرکت و در آنجا ذخیره می شود. درختان سیب، غالباً نیتروژن را به شکل پروتئین در پوست سرشاخه ها ذخیره می کنند اما در درختان هلو نیتروژن بیشتر به شکل اسید آمینه آرژنین در ریشه ها و پوست درختان ذخیره می شود (لگاز و همکاران، 1995). برخی محققین نیتروژن محلول و برخی دیگر نیتروژن پروتئینی را شکل عمده ذخیره نیتروژن گزارش کرده اند، مطالعات محققان در سال های اخیر نشان داده است که هر دو شکل، به عنوان ذخیره نیتروژن عمل می کنند و همزمان با شروع شکفتن جوانه ها، هیدرولیز نیتروژن پروتئینی شروع می شود (اسدی کنگر شاهی، 1401).
با توجه به آنچه بیان شد، فصل پاییز قبل از تغییر رنگ و ریزش برگها، مناسب ترین زمان برای مصرف و تامین برخی عناصر غذایی از جمله نیتروژن در درختان میوه است. نیتروژن مصرفی در پاییز پیش از خزان درختان، به خارج از برگ ها انتقال پیدا می کند و وارد محل های ذخیره طولانی مدت می شود و در اوایل فصل رشد، نیتروژن مورد نیاز توسعه جوانه های رویشی و زایشی و رشد رویشی اولیه سرشاخه ها را تامین می کند. بنابراین، برای دستیابی به عملکرد بالا بایستی برای یک باغدار بسیار حائز اهمیت باشد که درختان با سطح کافی عناصر غذایی به خصوص نیتروژن به خواب بروند.
پژوهشگران بسیاری گزارش کرده اند بین رشد رویشی و زایشی در اوایل بهار با مقدار نیتروژن ذخیره در بسیاری از گونه ها و واریته های درختان میوه خزان دار همبستگی مثبت معنی داری وجود دارد (چنگ و همکاران، 2002؛ دانگ و همکاران، 2001؛ تالیاوینی و همکاران، 1998؛ نیلسون و همکاران، 1997).
سانچز (1990) گزارش کرد نیتروژن ذخیره، دوام و زنده مانی تخمدانها را افزایش می دهد بنابراین در توسعه و کارایی دوره گرده افشانی و متعاقب آن، در تشکیل میوه تأثیر گذار است. از این رو، افزایش نیتروژن ذخیره یکی از اهداف مدیریت نوین باغ ها برای افزایش و پایداری تولید و کاهش مصرف کودهای نیتروژن در اوایل فصل و آلودگی های زیست محیطی است .
با توجه به نیاز زیاد درختان میوه به نیتروژن در اوایل فصل رشد و کارایی استفاده پایین آن در این زمان، ارائه روش مناسب برای افزایش کارایی استفاده از نیتروژن و کاهش هدر رفت آن یکی از اهداف مهم برنامه های تحقیقاتی در جهان است. یکی از روش های بهبود کارایی استفاده نیتروژن در درختان میوه، محلول پاشی پاییزه نیتروژن در درختان میوه خزان دار پس از برداشت میوه و قبل از شروع زرد شدن برگهاست که می تواند مصرف خاکی نیتروژن را کاهش و یا حتی در صورت امکان جایگزین آن شود؛ به ویژه برای مناطقی با بارندگی های زیاد در اوایل فصل رشد و یا دارای سطح آب زیرزمینی بالا (سانچز و همکاران، 2006). کارانکا و همکاران (2018) بیان کردند مزیت دیگر محلول پاشی نیتروژن پس از برداشت میوه در پاییز، افزایش سرعت تخلیه نیتروژن، خزان و تجزیه و فساد برگهاست که این امر می تواند در کاهش برخی بیماری ها در سال بعد مؤثر باشد.
نیتروژن محلول پاشی شده پس از برداشت میوه، با راندمان بالا در مدت 24 الی 48 ساعت پس از محلول پاشی جذب می شود (دانگ و همکاران، 2002 و اسدی کنگرشاهی، 1401) و متعاقب آن، غلظت نیتروژن در پوست سرشاخه ها و ریشه های فیبری افزایش می یابد.
گلد اِشمیت (2005) گزارش کرد تا دو هفته بعد از گل دهی حدود 40 درصد و تا 4 هفته بعد از گلدهی حدود 60 درصد از نیتروژن ذخیره شده، توزیع مجدد یافته و به مصرف اندام های رویشی و زایشی جدید می رسد، به طوری که بیش تر از 70 درصد نیاز نیتروژنی اندام های جدید در اوایل فصل رشد، از نیتروژن ذخیره شده در اندام های قدیمی تامین می شود، هم چنین در مورد گل ها، حدود 80 درصد از نیاز نیتروژنی آنها، از نیتروژن ذخیره تامین می شود. اما به تدریج با افزایش سن اندام های جدید، نقش نیتروژن محلول خاک در تامین نیتروژن مورد نیاز این اندام ها افزایش می یابد.
این مقاله بخشی از مقاله ” تاثیر محلول پاشی ترکیبی نیتروژن، بور، روی و مولیبدن در تشکیل و نگهداری جوانه گل وافزایش عملکرد گیاهان زراعی و باغی” منتشر شده در شماره 134 مجله دنیای کشاورزی، مرداد 1403 می باشد؛ برای مطالعه بیشتر می توانید فایل این مقاله را از قسمت زیر دانلود کنید.